صادرات پایدار محور توسعه

کانتینر در اواسط دهه ۱۹۵۰ میلادی به عرصه حمل ونقل کالا وارد شد و تا امروز بخش عمده ای از اقتصاد و تجارت بین المللی را به علت ویژگی های منحصر به فرد آن بر عهده گرفته است. در بیست سال گذشته میزان رشد استفاده از کانتینر شدت یافته است، به طوری که حجم ترددآن در بین سال های ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۸ دو برابر شد و به میزان ۱۷۵.۰۰۰.۰۰۰ تی.ای.یو (کانتینر ۲۰ فوتی استاندارد) رسید. این روند همچنان ادامه دارد و با توجه به رشد ابعاد کشتی های بزرگ حامل کانتینر که قابلیت جابه جایی ۱۵.۰۰۰ ۱۲.۰۰۰ تی.ای.یو را دارند، علاوه بر تداوم افزایش میزان حمل ونقل کانتینری در دنیا، لزوم به کارگیری تمهیدات مناسب به منظور مواجهه با کالای بسیاری زیادی که در بنادر جابه جا می شودو امور مربوط به تخلیه، بارگیری، گمرک و همچنین ارسال آن ها به مراکز تولید و جذب کالا را مشخص می کند. در کل باید گفت جهانی شدن اقتصاد موجب رونق اقتصادی و گسترش حمل ونقل دریایی در دهه های اخیر گردیده و حجم گسترده ای از کالا ها به سوی بنادر سرازیر شد.بنادر با معضل کمبود فضای بندری و ترافیک بندری مواجه گردیدند.در همین راستا بنادر خشک با هدف کاهش ترافیک و کمبودفضای بندری مورد توجه قرار گرفت. بندر خشک پایانه ترکیبی در پس کرانه میباشد که می تواند با توجه به شرایط در نزدیکی و یا دور از ساحل کیلومترها دورتر از آن استقرار یابد

بندر خشک دور از ساحل

این نوع از بنادر خشک معمول ترین نوع با طولانی ترین سابقه هستند. مهم ترین دلیل ایجادآن، میزان فاصله و اندازه جریان کالایی است که حمل ونقل ریلی و رودخانه ای را در نتیجه ارزیابی های اقتصادی قابل اجرا می سازد. در مقایسه با شیوه سنتی انتقال ریلی کالا به و از بنادر، تفاوت این شیوه اساساً به خدمات ارایه شده در این بنادر در زمینه مسائل گمرکی و همچنین کاهش ارتباطات مستقیم جاده ای به ساحل و در نتیجه کاهش راه بندان مسیرهای منتهی به بندر ساحلی می شود. با توجه به این که هرقطار به طور تقریبی می تواند جایگزین ۴۰ کامیون شود، آثار زیست محیطی پیرامون جـاده هـای مـنـتـهـی بـه بـندر ساحلی نظیر میزان آلاینده های هوا، آلودگی صوتی و غیره نیز کاهش می یابند. نمونه ای از این گونه بنادر، بندر خشک ایساکا در تانزانیا است. با توجه به تحقیقات انجام گرفته تسهیلات موجود در آن با توجه به افزایش مبادله کانتینر با کشورهای همسایه نظیر رواندا و بروندی قابل توجه است .

بندر خشک با فاصله متوسط از ساحل

این نوع از بنادر خشک در فاصله مشخصی از بندر ساحلی قرار می گیرد، و از طریق دسترسی جاده ای، به مراکز تولید و جذب کالای بسیاری متصل است . این نوع بندر خشک به عنوان یک محل تلاقی خدمات مختلف ریلی و بخشی از وظایف اداری و فنی بندر ساحلی (به عنوان نمونه پویش گرهای مجهز به اشعه ایکس به منظور واحدهای ایمنی و بازرسی گمرکی) است .
نمونه ای از این گونه بنادر، بندر خشک ویرجینیا است که محل تلاقی دو شیوه حمل ونقل ریلی و کامیونی (جاده ای) به منظور ارسال و تحویل کالای کانتینری به بندر ساحلی ویرجینیا است. این بندر خشک در فاصله ۳۵۰ کیلومتری از ساحل قرار دارد و کلیه خدمات گمرکی در آن فراهم است .

بندر خشک نزدیک به ساحل

با توجه به رشد استفاده از کانتینر در حمل ونقل دریایی، مهم ترین مشکلاتی که بنادر ساحلی با آن ها مواجه هستند، فقدان فضای کافی و دسترسی مناسب به مراکز تولید و جذب کالا است . به منظور مواجهه با این میزان تقاضا در بنادر ساحلی می توان با افزایش ظرفیت آن ها به وسیله ایجاد بندر خشک نزدیک به ساحل در محدوده های نزدیک به ساحل یا حاشیه شهرهای ساحلی به رفع مشکلات موجود پرداخت. با افزایش ظرفیت بندر توانایی ارایه خدمات بیش تر و سریع تر می شود و در نتیجه کشتی های بزرگ تر حامل کانتینر به این بندر مراجعه می کنند. این نوع بنادر خشک محل تلاقی مسیرهای جاده ای بسیاری از مراکز تولید و جذب کالا در خارج از شهر ساحلی مذکور و همچنین مسیر ریلی ویژه به بندر بدون استفاده از معابر شهری و اخلال در عملکرد آن ها است .

تجربیات جهانی

در حال حاضر در کشورهای بسیاری بنادر خشک راه اندازی شده اند و نقش مهمی در بهبود و توسعه وضعیت حمل ونقل کالا و بویژه کالای کانتینری یافته اند. در کشورهای آمریکا، برزیل و کانادا در قاره آمریکا، اسپانیا، ایتالیا، آلمان، بلژیک، دانمارک، سوئد، فرانسه، فنلاند و هلند در اروپا، استرالیا و زلاندنو در اقیانوسیه، امارت متحده عربی، پاکستان، فیلیپین، کامبوج و هندوستان در آسیا و تانزانیا، سوازیلند و غنا در آفریقا انواع مختلفی از بنادر خشک راه اندازی شده اند. یکی از منافع بنادر خشک امکان توسعه حمل ونقل دریایی کالا برای کشورهایی است که دسترسی مستقیم به دریاها ندارند، به عنوان نمونه در کشور لسوتوکه به طور کامل داخل کشور آفریقای جنوبی قرار دارد، در برنامه های توسعه حمل ونقل کالا طرح ایجاد بندر خشک مد نظر قرار گرفته است.

مهمترین مزایایی را که از راه اندازی بنادر خشک حاصل می شوند را می توان در عبارات ذیل برشمرد:

• ترغیب به استفاده از راه آهن
• تقویت وضعیت بنادر در زنجیره های حمل ونقل
• توسعه نواحی داخلی کشور و ایجاد فرصتهای مختلف شغلی
• احتمال افزایش سرعت مراحل گمرکی برای کالاهای حمل شده به وسیله احداث بنادر خشک مجهز به خدمات گمرکی

• دفاتر خدمات نمایندگی کشتیرانی
• واسطه های حمل زمینی
• خدمات بسته بندی کالا
• خدمات حمل یکپارچه کالا
• خدمات مونتاژ و پیش فروش کالا
• خدمات شستشوی کانتینر
• خدمات رهیابی تحت شبکه کالا
• امکانات تعمیر کانتینر
• خدمات پاکسازی و بهداشت محیط
• سردخانه
• باسکول

مهمترین اهداف راه اندازی بنادر خشک را می توان در موارد ذیل خلاصه کرد:

• افزایش خدمات بندر در منطقه داخلی کشور
• کاهش تقاضای نیاز به استفاده از اراضی حاشیه ساحل
• افزایش کارایی حمل و نقل
• بهبود وضعیت زیر ساخت های مرتبط با حمل و نقل
• بهبود وضعیت مالی و اقتصادی
• افزایش سرمایه گذاری مستقیم کشورهای خارجی
• تسریع توسعه اقتصادی و یکپارچه سازی لجستیکی مناطق داخلی کشور
• بهبود فرایند توسعه پایدار
• کاهش آثار زیست محیطی

تجربیات داخلی

در داخل کشور هیچ گونه بندر خشک فعالی موجود نیست ، البته شرکت راه آهن جمهوری اسلامی ایران که مسئولیت اداره و بهره برداری از شبکه راه آهن کشور را به عهده دارد، علاوه بر استفاده از امکانات مستقر در بنادر برای تبادل کالااز دریا به ریل، سه مرکز آپرین، شهید مطهری و سرخس را در محل ایستگاه های راه آهن برای تبادل کالااز جاده به ریل و برعکس در اختیار دارد.
در حال حاضر حمل و انتقال کالاهای ترانزیتی به عراق از سایر کشورهای همسایه در شمال و جنوب این کشور در حال انجام می باشد. با توجه به موقعیت و نزدیکی بندر خرمشهر و سایت شلمچه به کشور عراق چنین انتظار می رود که حمل ترکیبی کالا به عراق از مرز شلمچه به مراتب کمتر از سایر کشورهای همسایه باشد.لازم به ذکر است که فاصله زمانی از محل تمرکز ادارات گمرک، بانک و سایر ارگانهای مستقر در شلمچه و همچنین ریل قطار و جاده در کمترین حد خود بوده که خود مزیتی برای ایجاد بندر خشک در محدوده شلمچه می باشد.